13.7 C
İstanbul
Salı, 8 Aralık 2020

Kovid-19’u yenebilecek aşı çalışmalarında bir yıldan kısa sürede ilk sonuçlar alındı

Benzer Haberler

Ekrem Buğra
Bilim & Teknoloji Yazarı
Ankara


KORONAVİRÜS HABERLERİ

  • A’DAN Z’YE KOVİD-19 REHBERİ: Koronavirüsle ilgili aradığınız tüm cevaplar
  • KORONAVİRÜSE NASIL YAKALANIYORUZ: Bulaşma riskini artıran ortamlar
  • RAKAMLARLA: Ülke ülke koronavirüs istatistikleri
  • SAĞLIK BAKANLIĞI VERİLERİ: Türkiye günlük ve genel koronavirüs tablosu


İngiltere İlaç ve Sıhhat Ürünleri Düzenleme Kurumu, 2 Aralık’ta Amerikan ilaç şirketi Pfizer ile Türk bilim insanı Prof. Dr. Uğur Şahin’in kurucu ortağı olduğu Alman biyoteknoloji şirketi BioNTech’in geliştirdiği potansiyel Kovid-19 aşısının yaygın kullanımına onay verdi.

İngiltere Kovid-19 aşısının yaygın kullanımına onay veren ilk ülke, BioNTech/Pfizer aşısı da, “dünyada tescillenen ilk Kovid-19 aşısı” oldu.

BioNTech/Pfizer aşısının yanı sıra Amerikan biyoteknoloji şirketi Moderna’nın ABD Ulusal Alerji ve Bulaşıcı Hastalıklar Enstitüsü (NIAID) ile, Oxford Üniversitesinin ise İngiliz-İsveç ilaç şirketi AstaZeneca iş birliğinde geliştirdiği aşı adaylarının da üçüncü aşama klinik denemelerde yüksek etkinlik gösterdiği bildirildi.

Klinik denemelerin üçüncü aşamasında insanoğlu üstünde kontrol edilen 3 potansiyel aşının, ilk sonuçlara gore bağışıklık tepkisi uyandırmada yüksek oranda başarı sağlaması, Kovid-19 salgınının yaygın bir aşılama programıyla denetim altına alınabileceğine dair umutları artırdı.

Oldukca sayıda ülke, BioNTech/Pfizer, Moderna ve Oxford/AstraZeneca aşıları için büyük çaplı ön satın alma anlaşmaları yaparken, firmalar potansiyel aşıların acil kullanım onayı için ABD ve Avrupa’daki düzenleyici kurumlara başvurularda bulunmuş oldu.

Öte taraftan Çin’de ve Rusya’da üretilen üçüncü aşamadaki aşı adaylarının acil kullanımına izin verilirken, potansiyel aşılar klinik tecrübe etme ve yaygın kullanım için başka ülkelerce tedarik edilmeye başlandı.

Dünya genelinde “aşı seferberliği”

Aşı çalışmalarında bir yıldan azca zamanda kaydedilen başarı, bu alanda benzeri görülmeyen bir seferberliğin sonucunda ortaya çıktı.

Geçen senenin sonunda Çin’de ortaya çıkan Kovid-19, 200’den fazla ülke ve bölgeye yayılarak salgına dönüştü. Gezi kısıtlamaları, karantina ve toplumsal mesafe tedbirleri virüsün küresel olarak yayılmasını durdurmayı başaramazken, salgından çıkışın umudu olarak görülen aşıyı geliştirme emek harcamaları aynı anda birçok ülkede yürütülmeye başlandı.

Dünyanın birçok ülkesinde üniversiteler, araştırma kuruluşları, biyoteknoloji ve ilaç şirketleri, Kovid-19’a karşı bağışıklık sağlayacak potansiyel aşıyı geliştirmek suretiyle hummalı bir çabaya girişti.

Hükümetler ve internasyonal kuruluşlar, aşı çalışmalarına daha ilkin görülmemiş miktarlarda mali kaynak sağlarken, ilaç şirketleri hemen hemen klinik tecrübe etme aşamasındaki aşılardan yüz milyonlarca doz üreterek büyük riskler aldı.

Olağan koşullarda, bir aşının geliştirilebilmesi için 10-15 yıl kadar devam eden uzun bir emek harcama gerekirken, Kovid-19’a karşı aşı geliştirme çalışmalarında bu kadar süratli mesafe katedilmesinde dünya genelinde tesirini gösteren salgının yarattığı muhteşem koşulların yanı sıra DNA teknolojisindeki aşama kaydetmelerin tesiri oldu.

Virüsün DNA diziliminin açıklanması, aşı çalışmalarını hızlandırdı

Çin’in 11 Ocak’ta Kovid-19’un DNA dizilimini açıklamasının peşinden dünyanın pek oldukça ülkesindeki araştırmacılar, genetik kopyasını ürettikleri virüs üstünde laboratuvarlarda çalışmaya başladı.

Virüsün genetik diziliminin bilinmesi, aşı geliştirme sürecinin hazırlık safhasını hızlandırarak klinik denemelere hızla geçilebilmesinin yolunu açtı.

Öte taraftan Kovid-19’un genetik yapısının 2002-2003’te Çin’den dünyaya yayılan Şiddetli Akut Solunum Yolu Sendromu’na (SARS) neden olan koronavirüsle büyük seviyede örtüşmesi, araştırmacılara SARS’a karşı aşı bulmak için meydana getirilen geçmiş çalışmalardan yararlanma olanağı sağlamış oldu.

52 aşı talibi insanoğlu üstünde kontrol ediliyor

Dünya Sıhhat Örgütü (DSÖ) verilerine gore, 2 Aralık itibarıyla dünya genelinde 52 Kovid-19 aşı talibi, klinik denemelerle insanoğlu üstünde kontrol edilirken, 163 aşı talibi da klinik öncesi geliştirme aşamasında bulunuyor.

Klinik tecrübe etme aşamasına geçen 52 potansiyel Kovid-19 aşısından 23’ü birinci, 16’sı ikinci, 13’ü ise üçüncü aşamada insanoğlu üstünde kontrol ediliyor.

Klinik denemeler 3 aşamada yapılıyor

Bir aşının yaygın olarak kullanılabilmesi için 3 aşamada insanoğlu üstünde kontrol edilmesi gerekiyor. Klinik denemelerin ilk aşamasında, azca sayıdaki gönüllü sıhhatli denek üstünde aşının güvenli olup olmadığı ve insanoğlu üstündeki olası yan tesirleri araştırılıyor. İkinci aşamada, aşının bağışık tepkilerini uyandırmadaki etkinliği 100’den fazla denek üstünde kontrol ediliyor. Üçüncü ve son aşamada ise aynı işlem, binlerce denekle tekrarlanıyor. Tüm bu süreç, aylar ve hatta seneler alabiliyor.

Aşı türleri

Aşı üreticileri Kovid-19 aşısını geliştirmek için 4 ana yönteme başvuruyor. Bu yöntemlerden en yaygın olanında, aşı formülüne virüsün zayıflatılmış, tesiri azaltılmış bir versiyonu konuluyor. Virüsün zayıf haliyle karşılaşan vücudun bağışıklık sağlayacak savunmaları geliştirmesini amaçlayan bu türden aşılara “inaktif aşı” adı veriliyor.

Aşı çalışmalarında en fazla kullanılan ve klinik denemelerde yüksek etkinlik elde eden ikinci yöntemde ise DNA ve RNA şeklinde genetik yapı taşları içeren aşı formülleri geliştiriliyor. Genetik aşılar virüsten alınmış Deoksiribo nükleik asit (DNA) yada Ribo nükleik asit (RNA) bileşenleriyle bağışıklığa destek bazı enzimleri harekete geçirmeyi ve hücre düzeyinde bağışıklık tepkilerini uyandırmayı amaçlıyor.

Aşı geliştirilmek için yaygın olarak kullanılan üçüncü yöntemde ise koronavirüs dışındaki bazı virüs türlerine koronavirüs bileşenleri ekleniyor. “Virüs vektörü” isminde olan bu yöntem için Kovid-19 aşı çalışmalarında en sık kullanılan virüs türü insanlarda ve hayvanlarda soğuk algınlığına neden olan adenovirüsler. Virüs vektörleri virüsün zayıflatılmış ve kendini çoğaltamayan bir versiyonu vasıtasıyla vücutta bağışıklık tepkisi yaratmayı hedefliyor.

Kovid-19’a karşı geliştirilen en yaygın 4’üncü tür aşılar ise protein bazlı aşılar. Protein bazlı aşılar virüsün genetik malzemesini içermeden ürettiği proteinleri formülünde taşıyor ve böylece vücudun virüsün kendisiyle karşılaşmadan ona karşı bağışık sağlayabilecek enzimleri ve antikorları geliştirmesini hedefliyor.

3’ncü aşamadaki aşılar

Binlerce deneğin katılmış olduğu, 3’üncü aşama klinik denemeleri yürütülen 13 potansiyel aşı içinde Çin’den 5, ABD’den 3, Almanya, İngiltere, Rusya, Hindistan ve Kanada’dan birer aday yer ediniyor.

BioNTech ve “BNT162b2”

Almanya’da Türk bilim insanı Prof. Dr. Uğur Şahin’in kurucu ortağı olduğu biyoteknoloji şirketi BioNTech’in Amerikan ilaç şirketi Pfizer iş birliğinde geliştirdiği “BNT162b2” isminde olan aşı talibi, İngiltere’nin yaygın kullanımına onay vermesiyle “dünyada tescillenen ilk Kovid-19 aşısı” oldu.

İngiltere İlaç ve Sıhhat Ürünleri Düzenleme Kurumunun (MHRA) 2 Aralık’ta yaygın kullanımına onay verdiği aşı, 10 ay şeklinde kısa sürede klinik öncesi geliştirme emek harcamaları ve 3 aşamadaki klinik denemeleri tamamlayarak onay almayı başardı.

Aşı, formülündeki RNA bileşimi yardımıyla Kovid-19’u etkisiz kılan kan şekeri enzimleri ile alımlayıcı-bağlayıcı İmmünoglobulin G antikorlarını harekete geçirmeyi, hücre düzeyinde bağışıklık tepkisi yaratan CD4+ ve CD8+ glikoproteinlerini artırmayı amaçlıyor.

ABD’de Pfizer, Çin’de Fosun Pharma ilaç firmalarının üretim lisansını almış olduğu aşı talibi için 1’inci ve 2’nci aşama klinik denemeleri ABD, Almanya ve Çin’de yürütüldü. Denemelerde insanoğlu üstünde kontrol edilen “b1” ve “b2” formüllerinden “b2″nin güvenlik ve etkinlik açısından daha pozitif netice verdiği görülerek 3’ncü aşama denemelerde söz mevzusu formülün kullanılmasına karar verildi.

3’ncü aşama klinik denemeler, ABD, Arjantin ve Almanya’nın aralarında olduğu ülkelerde 30 bin sıhhatli gönüllünün iştirak etmesi hedefiyle 27 Temmuz’da başlatıldı. Pfizer, 12 Eylül’de denemenin katılımcı sayısını 44 bine çıkarmak için başvuruda bulunmuş oldu.

Pfizer ve BioNTech, 9 Kasım’da yaptıkları açıklamada, o ana kadar 43 bin 538 kişinin katılmış olduğu denemelerde 38 bin 955 deneğe ikinci doz aşının uygulanmış olduğu ve ilk sonuçlara gore aşının bağışıklık yaratmada yüzde 90’ın üstünde etkili bulunduğunu bildirdi. Arkasından 18 Kasım’da, 3’üncü aşama klinik denemelerin tamamladığı, aşı adayının virüse karşı yüzde 95 etkili olduğu duyuruldu.

Firmalar, aşı adayının acil kullanımına izin verilmesi için ABD Besin ve İlaç İdaresi (FDA) ile Avrupa İlaç Ajansına (EMA) başvurularda bulunurken, İngiltere’nin 2 Aralık’ta yaygın kullanımına izin vermesiyle aşı talibi bu ülkede tescillenmiş oldu.

Aşı adayının gelecek günlerde ABD ve Avrupa’daki düzenleyici kurumlarından da onay alması planlanıyor.

Pfizer ve BioNTech, daha ilkin aşı tedariki için ABD, Avrupa Birliği (AB), İngiltere, Kanada ve Japonya ile anlaşmalar yapmıştı. ABD hükümeti, aşı adayının başarı göstermiş olması halinde 100 milyon doz aşı satın almak için 1,95 milyar dolar ödemeyi taahhüt ederken, AB Komisyonu aşıdan 300 milyon doz, İngiltere 40 milyon doz, Kanada 20 milyon doz, Japonya ise 120 milyon doz satın almak suretiyle ön sözleşmeler imzalamıştı.

Sıhhat Bakanı Fahrettin Koca, 25 Kasım’da, Türkiye’nin aşı adayından, 1 milyonu aralıkta olmak suretiyle kış aylarında 25 milyon doz satın almak suretiyle görüşmeler yürüttüğünü açıklamıştı.

Şirket, aşıdan 2021 sonuna kadar ortalama 1,3 milyar doz üretmeyi planlıyor.

Moderna ve “mRNA-1273”

ABD’de “Moderna” ilaç firmasının Ulusal Alerji ve Bulaşıcı Hastalıklar Enstitüsü iş birliğiyle geliştirdiği aşı talibi “mRNA-1273” de en fazla ümit bağlanan emek harcamalar içinde yer ediniyor.

Merkezi Boston kentinde bulunan “Moderna”, Çin’in Kovid-19’un genetik dizilimini açıklamasından yalnızca 2 gün sonrasında, 13 Ocak’ta potansiyel bir aşı geliştirdiğini bildirdi.

BNT162b2 şeklinde Ribo Nükleik Asit (RNA) temelli aşı talibi, virüsün insan hücresine tutunmasını elde eden “çivi proteini” isminde olan enzimi baskılayarak, vücutta bağışıklık sağlamayı hedefliyor.

ABD Besin ve İlaç İdaresinin (FDA) onay vermesinin peşinden aşı adayının 1’inci aşama klinik denemeleri, formülünün geliştirilmesinden yalnızca 63 gün sonrasında, 16 Mart’ta Washington eyaletinde başladı. mRNA-1273, “insanoğlu üstünde denenmeye başlanan ilk potansiyel Kovid-19 aşısı” oldu.

Aşı adayının 3’üncü aşamada klinik denemeleri ABD’de 38 merkezde sürdürülürken, şirket 11 Ağustos’ta ABD hükümetiyle 100 milyon doz aşı tedariki için ön antak kalma yapmış oldu.

Moderna 16 Kasım’da yapmış olduğu açıklamada, 30 bin kişinin katılmış olduğu üçüncü aşama klinik denemelerde o ana kadar elde edilmiş sonuçların, aşı adayının virüse karşı bağışıklık uyandırmada yüzde 95,4 etkili bulunduğunu ortaya koyduğunu deklare etti.

Şirket, 2020 sonuna kadar ABD’ye 20 milyon doz aşı tedarik etmeyi hedeflerken, 2021’de küresel çapta dağıtmak suretiyle 500 milyon ila 1 milyar doz aşı üretmek için hazırlık yapıyor.

Oxford aşısı

İngiltere’de Oxford Üniversitesi Jenner Enstitüsü ile Oxford Aşı Grubu iş birliğinde geliştirilen ve üretim lisansı İngiliz-İsveç ilaç şirketi AstraZeneca tarafınca satın alınan aşı talibi “AZD1222” için, İngiltere ve Hindistan’da 2’nci ve 3’üncü aşama, Brezilya, Cenup Afrika ve ABD’de 3’üncü aşama klinik denemeler yürütüldü.

İnsanlarda rahat soğuk algınlığına neden olan bir adenovirüsün zayıflatılmış ve kendini çoğaltamayan bir versiyonunu içeren aşı talibi, Kovid-19’un insan hücrelerine tutunmasını elde eden çivi proteininin suni şekilde ortaya çıkmasını ve vücudun buna karşı koruyucu antikorlar üreterek gerçek virüse bağışıklık kazanmasını amaçlıyor.

ABD, dünya genelinde 30 bin sıhhatli gönüllü üstünde kontrol edilmesi hedeflenen aşı adayından 300 milyon doz satın almak için 1,2 milyar dolar kaynak sağlarken, İngiltere testlerin başarı göstermiş olması halinde şirketten 100 milyon doz, Avrupa Birliği (AB) ülkeleri ise 400 milyon doz aşı satın almak için antak kalma yapmış oldu.

Aşı adayının 3’üncü aşama klinik denemeleri İngiltere’de bir katılımcıda “transvers miyelit” isminde olan omurilik yangılarının ortaya çıkması sebebiyle 9 Eylül’de geçici olarak durduruldu. İngiltere ve Brezilya’daki testler 12 Eylül’de tekrardan başlatılırken ABD’de askıda tutuldu.

21 Ekim’de Brezilya’da denemeye katılan bir gönüllünün Kovid-19’dan öldüğü bildirildi. Olayın peşinden tecrübe etme durdurulmadı. AstraZeneca mevzuyla ilgili izahat yapmazken, uzmanlar ölen kişiye aşı numunesinin değil, denetim grubu için hazırlanan düzmece formülün (placebo) verilmiş olabileceği değerlendirmesine bulunmuş oldu.

ABD Besin ve İlaç İdaresi (FDA), 23 Ekim’de ABD’de yürütülen klinik denemenin tekrardan başlatılmasına onay verdi.

Oxford Üniversitesi, 23 Kasım’da yapmış olduğu açıklamada, halen devam eden üçüncü aşama denemelerin ilk sonuçlarına gore, potansiyel Kovid-19 aşısının ise tek doz uygulanması halinde yüzde 70, ilkin yarım doz, peşinden tam doz uygulanması halinde ise yüzde 90 seviyesinde etkili olduğu belirtti.

İngiltere’de hükümeti 27 Kasım’da İlaç ve Sıhhat Ürünleri Düzenleme Kurumundan (MHRA), Oxford Üniversitesi ve AstraZeneca tarafınca geliştirilen Kovid-19 aşısını değerlendirmesini istedi. Sıhhat Bakanı Matt Hancock, onaylanması durumunda aşının aralıktan itibaren piyasaya sürülebileceğini söylemiş oldu.

Rusya’nın “Sputnik V” aşısı

Kovid-19 için aşı geliştirilen ülkelerden biri de Rusya oldu. Gamaleya Ulusal Epidemioloji ve Mikrobiyoloji Enstitüsünün geliştirdiği “Sputnik V” adlı Kovid-19 aşı talibi, kısa devam eden 1’inci ve 2’nci aşama klinik denemelerin peşinden 3’üncü aşamada insanoğlu üstünde kontrol edilmeye başlandı.

Aşı talibi, Oxford aşısı şeklinde soğuk algınlığına neden olan bir adenovirüsten alınan, kendini çoğaltamayan, ayrı dozlar halinde uygulanan iki virüs bileşeni (rAd26 ve rAd5) içeriyor.

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, 11 Ağustos’ta yapmış olduğu açıklamada, aşı adayının erken aşamadaki klinik denemelerde kaydettiği pozitif sonuçların peşinden “aşı” olarak tescillendiğini ve yaygın kullanımına başlanacağını duyurdu.

Sadece DSÖ yetkilileri, Rusya’nın iddiası karşısında davranışlarında ölçülü bir tutum izlenmesini salık verdi. Yetkililer, bir aşı adayının yaygın kullanım için tescillenebilmesi için klinik denemelerinin eksiksiz tamamlamış olması icap ettiğini vurgulayarak prosedürlerin aceleye getirilmesinin halk sağlığı bakımından sakıncaları olacağına dikkati çekti.

40 bin kişinin iştirak etmesi hedeflenen 3’üncü aşama denemeler için Rusya’nın yanı sıra Belarus, Birleşik Arap Emirlikleri, Venezuela ve Hindistan’da emek harcamalar başlatıldı. Türkiye’de de klinik denemeler yürütülmesi için müracaat yapılmış oldu.

Rusya, aşı tedariki için Arjantin, Brezilya, Meksika ve Hindistan ile anlaşmalara vardı.

Aşı çalışmasını destekleyen Rus Direkt Yatırım Fonu, 11 Kasım’da, Sputnik V’in 3’üncü aşama klinik denemelerin ilk sonuçlarına ilişkin izahat yapmış oldu. Açıklamada 20 gönüllü üstündeki detaylı incelemede aşının bağışıklık tepkilerini uyandırmada yüzde 92 başarı göstermiş bulunduğunun tespit edilmiş olduğu açıklandı.

Çin’deki aşı emek harcamaları

Kovid-19’un ortaya çıkmış olduğu Çin’de de 12 aşı adayının klinik denemeleri sürüyor. Bunlardan 3’ü birinci, 4’ü ikinci, 5’i ise üçüncü aşamada insanoğlu üstünde kontrol ediliyor.

Sinopharm, Sinovac ve CanSino şeklinde kamuya ilişkin ilaç firmaları, Çin Askeri Tıp Akademisi, Vuhan Viroloji Enstitüsü, Pekin Biyolojik Ürünler Enstitüsü, Çin Bilimler Akademisi şeklinde kurumlarla iş birliği içinde aşı emek harcamaları yürütüyor.

SinoVac’ın geliştirdiği “CoronaVac”, Sinopharm’ın Vuhan Viroloji Enstitüsü ve Pekin Biyolojik Ürünler Enstitüsü ile geliştirdiği 2 aşı talibi, CanSino’nun Çin Askeri Tıp Akademisi ile iş birliğinde geliştirdiği “Ad5-NCov” adlı aşı talibi ve Anhui Zhifei Longcom ilaç şirketi ile Çin Bilimler Akademisi Mikrobiyoloji Enstitüsü ile geliştirdiği aşı talibi en fazla ümit bağlanan emek harcamalar içinde görülüyor.

Sinopharm’ın virüs temelli aşı adayları

Sinopharm’ın ürettiği isimsiz iki aşı talibi, formüllerinde Kovid-19’un “etkisizleştirilmiş” bir hali olan virüs bileşeni bulunduruyor.

Aşı adayları, vücudun güçsüzleştirilmiş virüse karşı naturel korumalarını canlandırmayı, bu yolla bağışıklık tepkisi yaratmayı amaçlıyor.

1’inci ve 2’nci aşama klinik denemeleri Çin’de yürütülen aşı adaylarının, 3’üncü aşama klinik denemeleri 17 Temmuz’da Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) başkenti Abu Dabi’de başladı.

45 bin sıhhatli gönüllünün iştirak etmesi planlanan denemeler, ilave olarak Bahreyn ve Ürdün’de sürdürülüyor.

SinoVac ve “CoronaVac”

Çinli ilaç şirketi Sinovac’ın geliştirdiği CoronaVac da 3’üncü aşama klinik denemelere başlamış olan aşı adayları içinde bulunuyor.

Çin hükümeti, 22 Temmuz’da 1’inci ve 2’nci aşama denemelerde etkinliği kanıtlanan ve ciddi bir yan etkiye rastlanmayan aşı adayının acil durum kullanımına izin verdi.

Formülünde virüsün etkisizleştirilmiş bir versiyonunu içeren aşı talibi için 21 Temmuz’da Brezilya’da, 11 Ağustos’ta Endonezya’da 3’üncü aşama klinik denemelere başlandı.

Brezilya’daki denemede 8 bin 870, Endonezya’daki denemede ise 1620 sıhhatli gönüllünün aşılanması planlanıyor.

3’üncü aşama denemeler kapsamında 17 Eylül’de insanoğlu üstünde kontrol edilmeye başlanan Coronavac, “Türkiye’de denenen ilk Kovid-19 aşısı” oldu.

Sıhhat Bakanı Fahrettin Koca, 25 Kasım’da yapmış olduğu açıklamada, Çin menşeli inaktif aşı adayından aralık, ocak ve şubatta toplam 50 milyon doz satın almak suretiyle sözleşme imzalandığını bildirdi.

CanSino ve “Ad5-NCov”

CanSino’nun Çin Askeri Tıp Akademisi ile iş birliğinde geliştirdiği “Ad5-NCov” da 3’üncü aşama denemelere başlanan aşı adayları içinde yer aldı.

Soğuk algınlığına neden olan zararsız bir adenovirüsle insan vücuduna Kovid-19’un genetik bileşenlerini aktararak bağışıklık tepkilerini uyandırmayı hedefleyen Ad5-nCOV’un güvenliğinin ve bağışıklık tesirinin kontrol edilmiş olduğu 1’inci ve 2’nci aşama klinik denemeleri, Çin’de yürütüldü.

Aşı adayının 3’üncü aşama denemeleri 9 Ağustos’ta Suudi Arabistan’da başladı. 19 Ağustos’ta Pakistan, 3 Eylül’de Rusya, aşı adayının klinik denemelerine onay verdi.

Toplam 40 bin kişinin iştirak etmesi planlanan klinik denemelerin, Brezilya ve Şili’de de yürütülmesi öngörülüyor.

Çin ordusu, 25 Haziran’da aşı adayının “hususi gereksinim sıhhat malzemesi” olarak kullanımını onayladı.

Anhui Zhifei Longcom’un protein alt birim aşısı

Anhui Zhifei Longcom ilaç şirketi ile Çin Bilimler Akademisi Mikrobiyoloji Enstitüsü tarafınca geliştirilen protein bazlı aşı adayının, 2’nci aşama klinik denemeleri tamamlanarak 3’üncü aşamaya geçmiş olduğu duyurulan son Çin aşısı oldu.

Kovid-19’ın alımlayıcı-bağlayıcı çivi proteininden bir alt birimi güçlendirici bileşenle vücuda enjekte eden aşı talibi, bu yolla vücudun virüsün tutunumuna karşı savunmalarını geliştirmesini hedefliyor.

Aşıyı geliştiren ekibe önderlik eden Çin Bilimler Akademisi Mikrobiyoloji Enstitüsü Profesör Yan Cinghua, aşı adayının etkinliğinin kontrol edilmiş olduğu 2’nci aşama denemelerin 19 Kasım’da sonuçlandığını ve deneklerin yüzde 97’sinde Kovid-19’a karşı geliştirilen antikorlarda artış görüldüğünü duyurdu.

Şirket, 18 yaş üstü 29 bin sıhhatli gönüllünün iştirak etmesi planlanan 3’üncü aşama klinik denemeleri bu ay Özbekistan, Endonezya, Pakistan ve Ekvador’da yürütecek.

Novavax ve “NVX-CoV2373”

Amerikan ilaç şirketi Novavax’ın aşı talibi “NVX-CoV2373” de 3’üncü aşama denemelere başlamış olan potansiyel Kovid-19 aşıları içinde yer aldı.

Şirket, aşı adayının 3’üncü aşama klinik denemelerine 24 Eylül’de İngiltere’de başladı. İngiliz hükümetinin Aşı Vazife Gücü iş birliğinde yürütülen denemeye 18 ile 84 yaşları arasındaki 15 bin gönüllünün iştirak etmesi hedefleniyor.

Aşı adayının 3’üncü aşama klinik denemelerinin sonunda ABD’ye genişletilmesi planlanırken, ilk sonuçların 2021 senesinde alınması planlanıyor.

Genetik mühendisliğiyle üretilmiş Kovid-19 glikoprotein partikülünü içeren aşı talibi, firmanın öteki aşılarında kullandığı güçlendirici katkı maddesiyle (adjuvan) daha çok antikor ve daha uzun soluklu bağışıklık üreterek, bağışıklık tepkisini artırmayı amaçlıyor.

ABD hükümeti, Maryland eyaletinde etkinlik gösteren şirkete, gelecek senenin başlangıcında 100 milyon doz Kovid-19 aşısı üretmesi halinde 1,6 milyar dolar ödemeyi taahhüt etti. Şirket ek olarak Avustralya hükümetiyle 30 milyon doz aşı sağlamak suretiyle anlaşmaya vardı.

Hindistan Serum Enstitüsü (SII) ile imalat anlaşması imzalayan şirket yılda 2 milyar doz aşı üretmeyi hedefliyor.

Janssen ve “Ad26COVS1”

Amerikan ilaç devi Johnson & Johnson’ın bağlı iştiraki Belçikalı Janssen ilaç şirketi de aşı talibi “Ad26COVS1” için 15 Temmuz’da Belçika ve ABD’de başladığı klinik denemeleri 3’üncü aşamaya taşıdı.

“Adenovirüs serotip 26” isminde olan tekil bir virüs bileşeni içeren aşı talibi, Kovid-19’un insan hücrelerine tutunmasını elde eden “çivi proteine” istikrarlı bir suni ifade kazandırarak, vücutta virüsü körelten ve etkisizleştiren antikorları canlandırmayı amaçlıyor.

Şirket, tek doz olarak uygulanan aşı adayının 3’üncü aşama denemelerine 23 Eylül’de başladı.

ABD, Cenup Afrika, Arjantin, Brezilya, Şili, Kolombiya, Meksika, Peru, Filipinler ve Ukrayna’da yürütülmesi planlanan denemelere 60 bin gönüllünün iştirak etmesi hedefleniyor.

Öte taraftan şirket, aşı formülünü iki doz olarak uyguladığı bir denemeye de 16 Kasım’da İngiltere’de başladı.

ABD hükümeti, aşı adayının başarı göstermiş olması halinde ilk etapta 100 milyon, sonrasında 200 milyon doz, İngiltere ise 30 milyon doz satın almak için şirketle anlaşmaya vardı.

Bharat Biotech ve “Covaxin”

Hint ilaç şirketi Bharat Biotech’in Hindistan Tıbbi Araştırma Konseyi ve Ulusal Viroloji Enstitüsü iş birliğiyle geliştirdiği “Covaxin” adlı Kovid-19 aşı talibi, 3’üncü aşama klinik denemelere başlamış olan potansiyel aşılar içinde yer aldı.

Formülünde Kovid-19’un tesiri azaltılmış bir versiyonunu içeren potansiyel aşı, Hindistan’ın ilk yerli üretim aşı talibi olmuştu.

Hindistan Genel İlaç Kontrolörlüğü (DCGI), 3 Temmuz’da aşı adayının insanoğlu üstünde kontrol edilmesine onay vermişti.

1’inci ve 2’nci aşama denemelerin peşinden şirket 23 Ekim’de 3’üncü aşama klinik denemelere başladığını deklare etti.

Hindistan’da Bharat Biotech haricinde Zydus Cadila, Hindistan Serum Enstitüsü (SII) ve Panacea Biotec şirketleri de yerli aşı geliştirmek suretiyle emek harcamalar yürütüyor. Zydus Cadila, “ZyCoV-D” adlı Kovid-19 aşı adayını, klinik denemelerde insanoğlu üstünde kontrol ediyor.

Medicago ve “CoVLP”

Kanadalı biyoteknoloji şirketi Medicago, İngiliz ilaç şirketi GlaxoSmithKline (GSK) iş birliğinde ve tütün mamulleri üreticisi Phillip Morris’in mali desteğiyle nebat bazlı bir protein aşısı üstünde emek harcamalar yürütüyor.

“Nicotiana benthamiana” isminde olan bir yaban tütün bitkisine Kovid-19 geni aktaran şirket, nebat hücrelerinin virüsü öykünmek ederek ürettiği protein kabuklarını yalıtarak nebat bazlı protein aşısını üretti.

GSK tarafınca geliştirilen güçlendirici katkı maddesiyle enjekte edilen aşı talibi vücutta viral proteinlere karşı bağışıklık tepkisi uyandırmayı amaçlıyor.

Aşı adayının, 1’inci aşama klinik denemelerinde yüksek düzeyde antikor gelişimi sağlarken, şirket 12 Kasım’da birleştirilmiş 2’nci ve 3’üncü aşama denemelere başladığını duyurdu.

Kanada hükümeti, başarı göstermiş olması halinde aşı adayından 76 milyon doz satın almak suretiyle ön antak kalma yapmış oldu.

Anılan ülkeler haricinde Japonya, Cenup Kore, Tayvan, Singapur, Avustralya, Fransa, İtalya, Kazakistan ve Küba’da da Kovid-19 aşı adaylarının klinik denemeleri yürütülüyor.

Türkiye’de ilk yerli aşının klinik denemeleri başladı

Türkiye’de Kovid-19’a karşı ilk yerli aşı adayının 1’inci aşama klinik denemeleri başladı.

Erciyes Üniversitesi Aşı Araştırma ve Geliştirme Uygulama ve Araştırma Merkezinde (ERAGEM) yeni tip koronavirüse karşı geliştirilen, Koçak Farma şirketi tarafınca üretimi meydana getirilen ve Sıhhat Bakanlığınca desteklenen “ERUCOV-VAC” isminde olan aşı talibi 5 Kasım’da gönüllüler üstünde kontrol edilmeye başlandı.

Virüsün etkisizleştirilmiş bir versiyonunu içeren (inaktif) aşı, “Türkiye’de insanoğlu üstünde kontrol edilmeye başlanan ilk yerli Kovid-19 aşı talibi” oldu.

İlk dozu 18-55 yaşlarındaki 44 gönüllüye uygulanan aşı adayının ikinci dozu ilk kez 26 Kasım’da bir gönüllüye uygulandı. Aşının güvenli olup olmadığının, ihtimaller içinde yan etkilerinin sınandığı birinci aşama denemede şu ana dek negatif bir durumla karşılaşılmadığı bildirildi.

Yerli aşı adayının nisan ayında uygulanabilir hale gelmesi hedefleniyor.

DSÖ verilerine gore, Türkiye’den, klinik öncesi geliştirme aşamasında 12 Kovid-19 aşı talibi bulunuyor. Ege Üniversitesi, Selçuk Üniversitesi, Erciyes Üniversitesi, Mehmet Ali Aydınlar Üniversitesi, Acıbadem Labmed Sıhhat Hizmetleri AŞ, Ankara Üniversitesi, İzmir Biyotıp ve Genom Merkezi, Boğaziçi Üniversitesi, Bezmialem Vakıf Üniversitesi, Ortadoğu Teknik Üniversitesi ve Koçak Farma, Kovid-19 aşısı için emek harcamaları yürütüyor.

Potansiyel aşılar, Türkiye’de de denenmeye başlandı

Öte taraftan dünyada 3’üncü aşama denemeleri meydana getirilen potansiyel aşılardan bazıları Türkiye’de insanoğlu üstünde denenmeye başlandı.

Sıhhat Bakanı Fahrettin Koca, 17 Eylül’de yapmış olduğu açıklamada, Çinli Sinovac firmasının geliştirdiği aşı talibi “Coronavac”ın Hacettepe Üniversitesinde görevli 3 gönüllü sıhhat çalışanı üstünde kontrol edilmeye başlandığını duyurdu. Coronavac, “Türkiye’de insanoğlu üstünde denenen ilk potansiyel Kovid-19 aşısı” oldu.

Çin menşeili aşının ilk başta 1200 sıhhat çalışanı üstünde deneneceğini vurgulayan Bakan Koca, devamında denek sayısının 12-13 bine çıkarılmasının planlandığı bilgisini paylaştı.

Aşı talibi sıhhat çalışanlarının peşinden, 23 Kasım’da Türkiye’de 23 merkezde gönüller üstünde kontrol edilmeye başlandı. 20 Kasım’da duyurulan denemelere gönüllü olmak suretiyle 20 bin şahıs başvurdu.

Bakan Koca, Amerikan ilaç şirketi Pfizer’in BioNTech ile geliştirdiği aşı adayının 3’üncü aşama denemelerine izin verildiğini, Rusya’nın aşı talibi için yapmış olduğu müracaatın da değerlendirildiğini söylemiş oldu.

Türkiye, kış aylarında iki potansiyel Kovid-19 aşısından 75 milyon doz almayı planlıyor

Öte taraftan Sıhhat Bakanı, 25 Kasım’da yapmış olduğu açıklamada, dünyada 3’üncü aşamada kontrol edilen aşı adaylarından ikisinden kış aylarında toplam 75 milyon doz satın alınmasının planlandığını bildirdi.

Sıhhat Bakanı, erken dönemde güvenilirliğini ve etkinliğini kanıtlanmış Çin menşeli inaktif aşı adayından aralık, ocak ve şubatta toplam 50 milyon doz satın almak suretiyle sözleşme imzalandığını, Almanya menşeli mesajcı Ribo Nükleik Asit (mRNA) temelli aşı adayından ise 1 milyonu aralıkta olmak suretiyle toplam 25 milyon satın alınması için görüşmeler yürütüldüğünü deklare etti.

İkişer doz uygulanan bu aşılardan toplam 75 milyon doz sağlanması halinde, Türkiye nüfusunun yarısına yakınının kış aylarında aşılanabilmesi mümkün olacak.

Bakan Koca, sözleşme imzalanan aşının ilk kısmının Türkiye’ye 11 Aralık’tan sonrasında gelmesinin beklendiğini, ilk aşamada sıhhat çalışanları, 65 yaş üstü ile yaşlı, engelli ve korumaevlerinde kalanlar ile kalabalık yerlerde yaşayanların aşılanacağını bildirdi.

Kovid-19 aşısı ne vakit hazır olacak?

Klinik denemelerde başarı kaydeden aşıların bu aydan itibaren yaygın kullanımına başlanabileceği ifade edilirken dünya genelinde üretim ve dağıtım hazırlıkları yapılıyor.

Internasyonal sıhhat kurumları ise aşıların geliştirilme sürecinin aceleye getirilmemesi gerektiği uyarısında bulunuyor.

Dünya Sıhhat Örgütü (DSÖ) Genel Direktörü Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, yeni tip koronavirüs (Kovid-19) aşısı mevzusunda son günlerde “cesaret verici” haberler almalarına karşın bu mevzuda “ihtiyatlı iyimserlik” içinde olduklarını söylemiş oldu.

Ghebreyesus, aşı çalışmalarında arka arkaya gelen müjdeli haberlere ilişkin, “Aşıların piyasaya çıkmasıyla dünya genelinde eşit bir halde dağıtılmaları hakikaten mühim.” uyarısında bulunmuş oldu.

DSÖ bilim heyetinden başuzman Dr. Soumya Swaminathan da BioNTech/Pfizer ve Moderna’nın ürettiği aşılarda “yüksek etkinlik” gördüklerini sadece bu aşıların koruma süresi, ağır hastalar ve başta yaşlılar olmak suretiyle değişik nüfus grupları üstündeki tesiri hakkında hala pek oldukça sual işareti bulunduğunu altını çizdi.

Oldukca yönlü biyolojik tesirleri olan ve vakit içinde mutasyon geçirebilen virüslere karşı kati etkili bir aşı üretmek devamlı mümkün olmuyor. Mesela; Kovid-19’un öncülü olan SARS koronavirüsün ortaya çıkmasından bu yana 20 yıla yakın vakit geçmesine rağmen aşı geliştirilemedi. 1980’li yıllarda AIDS’e neden olan HIV’e karşı başlatılan aşı geliştirme emek harcamaları da sonuçsuz kaldı.

Çin’de ortaya çıkan Kovid-19, 200’den fazla ülke ve bölgeye yayılarak salgına dönüştü. Dünya genelinde olay sayısı 66 milyonu aşarken 1,5 milyondan fazla şahıs yaşamını yitirdi.

YORUM YAZ

Yorumunuzu girin!
Buraya adınızı girin

Son Gelişmeler

Benzer Haberler